27 Απρ 2014

Ο Φθόνος: Η σημασία των συγκινήσεων στη διαμόρφωση του προσώπου και του πολιτισμού


Στα τέλη του 19ου αιώνα και κατά τη διάρκεια του 20ου  η στροφή που σημειώθηκε στις κοινωνικές επιστήμες και τη φιλοσοφία , χαρακτηρίστηκε από την αναγνώριση της σημασίας των συγκινήσεων και του ρόλου τους  τόσο  στη διαμόρφωση του ψυχικού κόσμου  του ανθρώπου όσο  και την  διαμόρφωση του πολιτισμού.  Η άλογη,  ουσιαστικά αναλλοίωτη φύση των ανθρώπινων  αισθημάτων , αναγνωρίσθηκε ως το υπόστρωμα της ιστορίας, του πολιτισμού , της πολιτικής ,  της ηθικής και φιλοσοφικής σκέψης. Η τάση αυτή ήρθε  σε αντίθεση με την εικόνα που σχηματίστηκε για τον άνθρωπο από τους φιλοσόφους του Διαφωτισμού, οι οποίοι  θεώρησαν τον άνθρωπο  ως έλλογο υποκείμενο το οποίο δρα ορθολογικά ξεπερνώντας τη δουλεία των παθών . Επιπλέον , η αναγνώριση των συναισθημάτων και του ανορθόλογου χαρακτήρα της ανθρώπινης δράσης , αντιπαρατέθηκε στην θετικιστική μεθοδολογία και το πνεύμα του επιστημονισμού που ταύτιζε την αλήθεια με την πειραματική απόδειξη και αναδείκνυε την επιστημονική έρευνα ως την μόνη διαδικασία  η οποία θα μπορούσε να ερμηνεύσει τον κόσμο και να βελτιώσει τους όρους της ζωής.  Το αίτημα για επιστροφή στη μελέτη και την αναγνώριση του ρόλου των συναισθημάτων στην  προσωπική και κοινωνική ζωή συνδέεται με το ζήτημα της ανθρώπινης ελευθερίας , της θέλησης ,  και της επιθυμίας,   ως συστατικού στοιχείου της ουσίας του ανθρώπου  που συνδέεται με την έλλειψη όπως και με το ζήτημα του αυτεξούσιου.
Οι συγκινήσεις, τα συναισθήματα και τα βιώματα θεωρούνται η ψυχική πρώτη  ύλη  με την οποία νοηματοδοτείται και αξιολογείται η  προσωπική και κοινωνική δράση.  Οι συγκινήσεις και τα συναισθήματα αποτελούν το κέντρο της πνευματικής ζωής του ανθρώπου .  Πρόκειται για διαδικασίες που καθιερώνουν , διατηρούν , αλλάζουν  ή περαιώνουν τη σχέση του προσώπου με το περιβάλλον του και συνδέουν το υποκείμενο με τον κόσμο των προσώπων, των πραγμάτων αλλά και τον ίδιο του τον εαυτό.  Η μελέτη των συγκινήσεων συνδέει το υποκείμενο της δράσης με τις κοινωνικές και πολιτικές δομές ενώ παράλληλα,  καθώς το υποκείμενο είναι και ομιλούν και επιθυμούν βρίσκεται σε σχέση επικοινωνίας με τον εαυτό του και τον κόσμο μέσω των συγκινήσεων. Οι συγκινήσεις σύμφωνα με τον Σάρτρ αποτελούν ένα τρόπο του «είναι μέσα στον κόσμο » , και ορίζονται ως ένα είδος νοητικής διάθεσης που χαρακτηρίζονται από προθετικότητα ή αποβλεπτικότητα,  εξατομικευμένη υποκειμενική βίωση και συνειδησιακή διαβάθμιση.  Η συγκίνηση αποτελεί μια ενσώματη αξιολόγηση των σχέσεων μας με τον κόσμο και πρωτίστως με τους άλλους. Οι συγκινήσεις αναπτύσσονται εντός του πλαισίου των κοινωνικών και πολιτικών σχέσεων καθώς η πολιτική και κοινωνική δομή αναδεύει στο υποκείμενο συναισθήματα αναλόγως της θέσης που κατέχει  το πρόσωπο στη δομή αυτή. Ταυτόχρονα οι συγκινήσεις κινητοποιούν το υποκείμενο προς την κατεύθυνση της δράσης για τη διαμόρφωση της κοινωνικής , θεσμικής και πολιτικής πραγματικότητας.  Ο Hume (1711-1776),θεωρούσε  ότι η θέληση δεν είναι τίποτα άλλο παρά η εσωτερική εντύπωση που αισθανόμαστε και συνειδητοποιούμε όταν προβαίνουμε σε μια κίνηση του σώματος ή του πνεύματος. Η λογική από μόνη της αδυνατεί να αποτελέσει το κίνητρο οποιασδήποτε θεληματικής ενέργειας. Ο Νίτσε θεωρούσε ότι η εξάλειψη των συναισθημάτων εξαλείφει την θέληση και συνεπάγεται ευνουχισμό της διάνοιας. Ακόμα , σύμφωνα με τον Κίρκεγκωρ (1813-1855), θεωρούσε ότι το συναίσθημα προηγείται της σκέψης και ότι η ιστορικότητα θα πρέπει να βιωθεί ως ένα προσωπικό πάθος  το οποίο να είναι η πηγή και η καταγωγή (fons at origo) κάθε πρακτικής εμπειρίας.